در روز دوم رویداد ملی صنایع خلاق، با برگزاری پنل «نوآوری اجتماعی؛ بازگرداندن مردم به متن تصمیم و عمل»، جمعی از فعالان حوزه اجتماعی و فرهنگی گرد هم آمدند تا نسبت مردم، دولت و نوآوری در ایران را بررسی کنند. این پنل با مدیریت حامد بیدی، مدیرعامل پلتفرم کارزار، و با حضور دکتر محمدمهدی جعفری (مدیرعامل بنیاد تعالی زندگی اجتماعی و دبیر جشنواره نوآوری اجتماعی جانا)، مهدی جعفرنژاد (مدیرعامل شرکت همتا بامداد زیبنده و طراح تمپارکهای روایی) و محمدمحسن دوباشی (مدیر رویداد نوپیا) برگزار شد و به گفته بسیاری از حاضران، یکی از واقعیترین بحثها درباره نوآوری اجتماعی در ایران را رقم زد.
حامد بیدی در آغاز سخنان خود به واقعیتی اشاره کرد که در آمارهای رسمی نیز قابل پنهانکردن نیست: «حدود ۳۵ درصد جمعیت کشور زیر خط فقر قرار دارند. جامعه با شکافهای فرهنگی و اجتماعی درگیر است و هر روز لرزشهای تازهای را تجربه میکند.» او تأکید کرد که بخش عمدهای از این بحران، نتیجه انباشت تصمیمات نادرست و محافظهکاری نهادهایی است که هر تغییر را تهدید میدانند.
بیدی توضیح داد: «نوآوری اجتماعی در ایران باید در بستری تعریف شود که در آن تحول همواره با سوءظن دیده شده است. در سیاست داخلی از هر تغییری ترس داریم و وقتی وضع موجود بتواره میشود، هر خلاقیتی خطرناک تعبیر میشود. حالا در چنین فضایی، ما از نوآوری اجتماعی حرف میزنیم؛ راهی برای باز کردن گرههایی که با فرمانهای بالا به پایین باز نمیشوند.»
دکتر محمدمهدی جعفری نوآوری اجتماعی را نه یک واژه مد روز، بلکه ضرورتی برای بقا دانست. او توضیح داد که کشور با دو چالش اساسی روبهروست: چالشهای اجتماعی بیپاسخمانده و حذف مردم از چرخه تصمیمسازی. او گفت: «ما تنها کشوری هستیم که بزرگترین مسئله امنیت ملی خود یعنی جنگ را با مشارکت مردم حل کردیم، اما بعد از آن مردم تبدیل شدند به مشتری دولت. سهم نهادهای مردمی در اداره کشور تقریباً هیچ است.» جعفری افزود: «نوآوری اجتماعی یعنی بازگرداندن مردم به متن تصمیم و عمل. هر الگویی که بتواند مشارکت عمومی را به جای تصدیگری دولت بنشاند، مصداق نوآوری اجتماعی است.»
او نمونههایی از کشورهای با اقتصاد لیبرال مانند آمریکا و بریتانیا را مثال زد که بخش اجتماعی را بهعنوان اولویت توسعه دیدهاند و گفت: «در آمریکا بیش از دو میلیون NGO فعال است و دانشگاههایی چون هاروارد با دهها میلیارد دلار وقف، نمونه دانشگاههای مردمیاند. ما هم باید یاد بگیریم که حل مسئله اجتماعی نه از دل بودجه دولتی بلکه از دل سرمایه اجتماعی و مشارکت عمومی ممکن است.»
مهدی جعفرنژاد، مدیرعامل همتا بامداد زیبنده، تجربه دهساله خود در مشهد را مطرح کرد و گفت: «بزرگترین لطفی که دولت میتواند به بخش خصوصی بکند، این است که مانعش نشود. همین که در فرآیند مجوزها و قوانین، سرعت رشد را کند نکند، کمک بزرگی است.» او توضیح داد که پروژههایش کاملاً با سرمایه خصوصی ساخته شدهاند و با وجود فشارها، دوام آوردهاند: «ما حتی یک ریال تسهیلات دولتی نگرفتیم، اما توانستیم نزدیک به ۴۵ هزار مترمربع فضای فرهنگی ایجاد کنیم.
این یعنی بخش خصوصی وقتی مسئله را درست بشناسد، خودش راه و منبع مالیاش را پیدا میکند.» جعفرنژاد به چالشی اشاره کرد که بسیاری از فعالان فرهنگی با آن مواجهاند: «در ایران دولت بیشتر از هر جای دیگر دنیا زیرساختمحور است. برای هر مسئلهای ساختمان و تاسیسات میسازد اما در تولید محتوا و تجربه انسانی عقب مانده. ما سعی کردیم این معادله را برگردانیم؛ به جای ساختن بنا، معنا ساختیم.»
محمدمحسن دوباشی بحث را به نقطهای بنیادین برد و گفت: «مشکل اصلی ما این است که تعریف مسئله مشترک نداریم. چیزی که برای میدان و جامعه مسئله است، برای حاکمیت شاید اصلاً وجود خارجی نداشته باشد. ما با دو جهان متفاوت سروکار داریم که بر سر خود واقعیت هم اختلاف دارند.» او افزود: «وقتی در نقطه شروع مسئله تفاهم نباشد، راهحلها همدیگر را خنثی میکنند. یکی تلاش میکند نشاط اجتماعی را افزایش دهد، دیگری همان انرژی را صرف مهار میکند. نتیجه این میشود که برآیند کلی جامعه صفر است.» دوباشی تأکید کرد که نوآوری اجتماعی زمانی شکل میگیرد که سیاستگذار بپذیرد قدرت جامعه در حل مسئله، بخشی از سرمایه ملی است: «نقش ما ایجاد اعتماد متقابل است نه رویارویی.»
در بخش دوم گفتوگو، بیدی پرسش صریحتری مطرح کرد: «وقتی بخش زیادی از حمایتها از مسیر دولت یا نهادهای حاکمیتی میآید، آیا خطر محافظهکاری و بیخطرسازی جامعه مدنی وجود ندارد؟ آیا این سازوکار باعث نمیشود نوآوری اجتماعی به اکوسیستمی بیدندان و بیصراحت تبدیل شود؟» دوباشی پاسخ داد: «این نگرانی قابل درک است، اما نباید حاکمیت را یک موجود واحد و تمامیتخواه دید.
ما با لایههای مختلفی از بدنه سیاستگذاری کار کردهایم و دیدهایم که در بسیاری از موارد گفتوگو ممکن است. مسئله این نیست که دولت نباید حضور داشته باشد، بلکه کیفیت تنظیمگری باید ارتقا پیدا کند.» او افزود: «حاکمیت اگر مسئله را بفهمد، حاضر است همکاری کند. مشکل از جایی شروع میشود که زبان میان دو طرف ترجمه نمیشود. ما یاد گرفتیم به زبان دولت حرف بزنیم و همزمان به زبان مردم گوش بدهیم. نقش ما شتاب دادن به ارتباط این دو دنیاست.»
این رویداد ملی با حمایت مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر و به همت شرکت ایده تجارت هرمس برگزار شد.
برگرفته از محتوای منتشرشده در وبسایت tharhang.ir