در افتتاحیه رویداد ملی صنایع خلاق ۱۴۰۴، با برگزاری پنل صادرات خلاقانه، جمعی از فعالان برجسته اقتصادی و فرهنگی گرد هم آمدند تا درباره چگونگی جهانیشدن برندهای خلاق ایرانی گفتوگو کنند. از زعفران و فرش تا اسباببازی و صنایع دستی، همه روایتهایی از خلاقیت ایرانی در دل محدودیتهای ساختاری و اقتصادی ارائه شد. سخنرانان این نشست بر لزوم روایتسازی، همکاری بخش خصوصی و بازنگری حاکمیتی در مسیر صادرات خلاق تأکید کردند؛ مسیری که هنوز از نبود راهبرد و زیرساخت رنج میبرد اما ظرفیت تبدیلشدن به موتور فرهنگی اقتصاد ایران را دارد.
علی شریعتیمقدم، رئیس کمیسیون توسعه کسبوکارهای دانشبنیان و اقتصاد دیجیتال اتاق بازرگانی خراسان رضوی، سخنان خود را با یادآوری تجربه طولانی خود در صادرات زعفران آغاز کرد و گفت میراث کشاورزی ایران تنها یک محصول نیست بلکه بخشی از هویت تمدنی ماست. او با اشاره به آغاز مسیرش از یک کارگاه کوچک در کاشمر توضیح داد که «زعفران نوبین» در ابتدا تنها یک ابتکار ساده دانشجویی بود اما به مرور توانست به یک برند جهانی تبدیل شود، چون بر پایه خلاقیت، بستهبندی متمایز و بازاریابی تهاجمی شکل گرفت.
شریعتیمقدم تأکید کرد که ایران در حوزه خلاقیت از «هوش تمدنی» بهرهمند است؛ ظرفیتی که در فرش، صنایع دستی، آشپزی، هنر و کشاورزی دیده میشود و باید در صادرات خلاق بهعنوان مزیت فرهنگی به رسمیت شناخته شود. او گفت: «ما ملتی هستیم با سابقه تمدنی غنی و این هوش جمعی را باید در روایت محصولاتمان به جهان نشان دهیم. از منشور کوروش تا شاهنامه، از خانواده تا اخلاق کاری، همه بخشی از سرمایههای فرهنگی ما هستند که باید در مدل صادرات خلاق بازخوانی شوند.»
به باور او، مشکل اصلی، نه کمبود ایده، بلکه نبود مسیر روشن و ثبات در سیاستهای اقتصادی است. او تأکید کرد که تا زمانی که «تعهد ارزی» و موانع بروکراتیک صادرات به شکل فعلی باقی بمانند، خلاقیت در حد شعار میماند. به گفته او، برای جهانی شدن برندهای ایرانی باید مسیرهای تازهای چون «پلهای صادراتی» در کشورهایی مانند امارات و ترکیه ایجاد شود تا جوانان ایرانی بتوانند از آنجا وارد بازارهای بینالمللی شوند. شریعتیمقدم از «دیپلماسی اقتصادی بیبو و بیرنگ» نیز انتقاد کرد و گفت: «دیپلماسی اقتصادی باید رنگ و بو داشته باشد؛ باید از خاک خشک ایران برخیزد و هویت ایرانی را با بستهبندی، طراحی و داستان درست در بازارهای جهانی عرضه کند.»
پس از او، آرش حیدریان، مدیرعامل شرکت «زیین» و نماینده نسل پنجم خانواده «فرش حیدریان»، از تجربه خانوادگی خود در جهانیکردن دستبافتههای ایرانی گفت. او یادآور شد که فرش، از نخستین محصولات طراحیشده در تاریخ ایران بوده و نقش مهمی در تعاملات فرهنگی با دیگر تمدنها داشته است. به گفته او، هر زمان که روابط فرهنگی و تجاری ایران با جهان گسترش یافته، فرش و صنایع دستی نیز رونق گرفتهاند؛ نمونهاش دوران صفویه که در آن طراحان ایرانی حتی به دربار هند و اروپا رفتند و بر اساس سلیقه مخاطبان خارجی آثار تازه آفریدند.
حیدریان گفت: «برای موفقیت در بازار جهانی باید مخاطب را دید. ما نباید تصور کنیم که چون محصولی زیبا یا سنتی داریم، دنیا ناگزیر از خرید آن است. باید با شناخت سلیقه جهانی و روایت اصیل ایرانی، تعادلی میان میراث و نوآوری برقرار کنیم.»
او با اشاره به تجربه خود در احیای طرح تاریخی «درخت زندگی» در فرشهای حیدریان توضیح داد که چگونه با بازخوانی مفاهیم اسطورهای این طرح، آن را از محصولی کممشتری به پرفروشترین کالای شرکت تبدیل کرده است. «وقتی درباره ریشه، مفهوم و قصهی یک اثر بدانیم، مخاطب جهانی هم با آن ارتباط برقرار میکند. امروز دیگر در بازارهای رقابتی، محصول بدون روایت جایی ندارد.»
مدیرعامل «زیین» تأکید کرد که بازاریابی بینالمللی برای صنایع خلاق تنها با داشتن محصول باکیفیت ممکن نیست؛ بلکه نیازمند طراحی هویت، بستهبندی و داستانسرایی است. او افزود: «جهانیشدن، فقط صادرات کالا نیست، انتقال فرهنگ و زیباییشناسی ایرانی است.»
در ادامه، مهندس حبیبنژاد از دفتر صنایع خلاق وزارت صنعت، معدن و تجارت، گزارشی از ساختار رسمی این وزارتخانه در حوزه صنایع خلاق ارائه داد و گفت که در حال حاضر چهار رشته فعالیت اصلی شامل اسباببازی، صنایع دستی، مصنوعات تزئینی و ادوات موسیقی زیرمجموعه این دفتر قرار دارند. به گفته او، دفتر صنایع خلاق حدود چهار سال پیش در ساختار وزارتخانه ایجاد شد اما هنوز استراتژی ملی متمرکزی برای توسعه این حوزه تدوین نشده است.
او افزود: «ما توانمندی تولید داریم، اما در دیدهشدن ضعف داریم. مسیر حضور در نمایشگاهها، بهرهمندی از یارانههای صادراتی و تبلیغاتی، و حتی تشکیل تشکلهای صنفی باید از سوی بخش خصوصی پیگیری شود تا دولت بتواند حمایت کند.»
به گفته حبیبنژاد، حجم کل صادرات صنایع خلاق کشور با احتساب صادرات رسمی و چمدانی حدود ۶۰۰ میلیون دلار برآورد میشود؛ عددی که از نظر او با ظرفیت واقعی ایران فاصله دارد. او تصریح کرد: «صنایع خلاق هنوز قربانی چندگانگی نهادی هستند. وزارت صمت، وزارت ارشاد، وزارت میراث فرهنگی و معاونت علمی ریاست جمهوری هرکدام بخشی از مسئولیت را دارند، اما هماهنگی و سیاست واحدی وجود ندارد. ما پیشنهاد تشکیل کارگروه ملی صنایع خلاق را دادهایم تا همه نهادها و بخش خصوصی در آن حضور داشته باشند.»
وی تأکید کرد که رشد صنایع خلاق بدون سیاستهای حمایتی در طراحی، بستهبندی و بازاریابی ممکن نیست و بسیاری از تولیدکنندگان کوچک هنوز به سرمایه در گردش و تسهیلات حمایتی دسترسی ندارند. «در حالی که صنعت اسباببازی ایران تازه به نیمی از حجم صادرات کفش کشور رسیده، نشان میدهد مسیر رشد وجود دارد اما ابزار سیاستگذاری هماهنگ نیست.»
در بخش پایانی پنل، امیرمسعود استادحسین، مدیر مجموعه «دهکده ایرانی» و نماینده کنسرسیوم صادرات اسباببازی، توضیح داد که کمتر از یک دهه پیش، سهم تولیدات داخلی در بازار اسباببازی ایران کمتر از پنج درصد بود اما امروز این عدد به حدود چهل درصد رسیده است. او افزود که این رشد نه نتیجه حمایت دولتی، بلکه حاصل پشتکار تولیدکنندگان مستقل بوده است.
محمدامین صعودی، مدیر پنل، در جمعبندی نشست گفت که سخنان حاضران نشان میدهد صنایع خلاق ایران با وجود ظرفیتهای فرهنگی، از نبود سیاستگذاری یکپارچه و برنامه هدفدار رنج میبرند. او افزود: «تا زمانی که برای صادرات خلاق شاخصهای سنجش و اهداف پنجساله تعریف نشود، هیچ نهاد دولتی پاسخگو نخواهد بود.»
صعودی از همه فعالان این حوزه خواست تا یک کار میدانی مشترک انجام دهند و وضعیت واقعی صادرات صنایع خلاق را در یک بازه ششماهه مستند کنند تا مبنایی برای گفتوگو با دولت و تنظیم سند راهبردی ملی فراهم شود. او گفت: «صنایع خلاق، صنعتی فرهنگی است که اگر مسیر درست خود را پیدا کند، میتواند نهتنها برای اقتصاد، بلکه برای تصویر ایران در جهان نیز دستاوردی ماندگار داشته باشد.»
این رویداد ملی با حمایت مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر و به همت شرکت ایده تجارت هرمس برگزار شد.
برگرفته از محتوای منتشرشده در وبسایت tharhang.ir